อุตตริมนุสธรรม ของ สมเด็จพระพุฒาจารย์(โต) ตอน พระสมเด็จมณีรัตน์

พระสมเด็จมณีรัตน์

     พระสมเด็จรุ่นนี้  นับเป็นรุ่นพิเศษ ที่ไม่ค่อยแพร่หลายเป็นที่รู้จักในหมู่นักพุทธพาณิชย์ แต่เป็นรุ่นพิเศษ รุ่นสำคัญมากรุ่นหนึ่ง   ที่สมเด็จพระพุฒาจารย์นำไปแจกที่เมืองพนมเปญ ประเทศกัมพูชา   พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีกุศโลบายที่จะแผ่พระบารมีไปยังประเทศเขมร  จึงสร้างพระสมเด็จรุ่นนี้ขึ้นเป็นพิเศษกว่ารุ่นอื่นๆ คือ มีอัญมณี ๓ สี ๖ เม็ด ด้านหลังฝังพระพิจิตรเม็ดข้าวเม่า   พระเครื่องชื่อดังของจังหวัดพิจิตรไว้ทุกองค์   แล้วทรงส่งสมเด็จพระพุฒาจารย์ พระอาจารย์ชือดังของสยามในยามน้ัน  ไปเจริญทางพระราชไมตรีกับประเทศกัมพูชา   ซึ่งสมัยน้ัน พระเจ้าหริรักษ์ ที่พระองค์ทรงสถาปนาไปครองประเทศกัมพูชา แต่มักมีมอญเข้ามาแผ่อิทธิพลอยู่เสมอ  จึงส่งพระเกจิอาจารย์ชื่อดังไปยังประเทศกัมพูชา  ไปเทศน์โปรดพระเจ้ากัมพูชา  และเอาพระเครื่องชั้่นเยี่ยมไปแจกด้วย  เป็นพระเครื่องที่ประดับอัญมณีถึง ๖ เม็ด ๓ สี หมายถึงพระรัตนตรัยและอิทธิปาฎิหารย์ของพระพุทธเจ้าตอนเปล่งพระฉัพพรรณรังสี (รัศมี  ๖ สี)   พระเครื่องมณีรัตน์จึงตกอยู่ในประเทศเพื่อนบ้านของไทยทางทิศตะวันออก   แต่ก่อนที่จะตกไปอยู่ในประเทศเขมร   พระยาไชยบุรี( หมาสุ่น ณ กาฬสินธุ์) เจ้าเมืองขุุขันธ์ ได้ต้อนรับที่เมืองขุขันธ์  แล้วแจกข้าราชการที่เมืองขุขันธ์ก่อน   เมืองขุขันธ์ปัจจุบันเปลี่ยนเป็นเมืองกาฬสินธุ์

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

อุตตริมนุสสธรรม ของ สมเด็จพระพุฒาจารย์(โต) ตอน พระสมเด็จวัดราชนัดดา

พระสมเด็จวัดราชนัดดา

          เมื่อพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ พระราชโอรสในเจ้าจอมมารดาบาง ไกรบุญ สิ้นพระชนม์ลงใน พ.ศ. ๒๓๗๘  พระชนมายุเพียง  ๒๔ ปี  พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเศร้าโศกพระราชหฤทัยมาก จึงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายเป็นการใหญ่ เนื่องจากพระองค์เจ้าลักขณานุคุณทิ้งพระธิดาองค์น้อยเป็นกำพร้าไว้องค์หนึ่งด้วย   จึงทรงสร้างวัดพระราชทานริมคลองมหานาค  ภายในกำแพงวัง  พระราชทานนามวัดนี้ว่า  วัดราชนัดดา  หมายถึงพระองค์หญิงโสมนัส พระราชนัดดา   อันเป็นธิดากำพร้าของพระองค์เจ้าลักขณานุคคุณ ที่มีนามว่า พระองค์เจ้าโสมนัส  พระองค์เจ้าโสมนัสองค์นี้ เมื่อพระจอมเเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นครองราชย์สมบัติ ในพ.ศ. ๒๓๙๔ ได้ถวายตัวเป็นบาทบริจาริกาของพระจอมเกล้า ฯ พระจอมเกล้าฯทรงสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี  พระมเหสีองค์แรก แต่สวรรคตเสียเมื่อพระชนมายุเพียง ๒๐ ปี พระจอมเกล้าฯ จึงทรงใช้เงินทรัพย์มรดกสร้างวัดพระราชทานให้อีกวัดหนึ่ง คือ วัดโสมนัสวรวิหาร

          เมื่อพระนั่งเกล้าฯ ทรงสร้างวัดราชนัดดาแล้ว   ทำพิธีฉลองได้ทรงสร้างพระเครื่องขึ้นแบบหนึ่ง  แกะพิมพ์สวยงามมาก  เพราะใช้ช่างหลวงแกะแล้วลงรักปิดทองทุกองค์  ทำพิธีพุทธาภิเษกที่ัวัดพระศรีรัตนศาสดาราม  ในพระบรมมหาราชวัง   อาราธนาพระเกจิอาจารย์สมัยนั้นที่มีชือเสียงทางฌานสมาบัติจำนวน  ๑๐๘ รูป มาทำพิธีปลุกเสก  ในจำนวนพระเกจิอาจารย์รุ่นนั้นมีหาโต หรือขรัวโต ผู้มีชื่อเสียงโด่งดังทางฌานสมาบัติด้วยองค์หนึ่ง

          แบบพิมพ์พระเครื่องวัดราชนัดดานี้เอง ต่อมาสมเด็จพระพุฒาจารย์โตได้นำมาเป็นแบบพิมพ์พระสมเด็จวัดระฆังในเวลาต่อมา   เรียกกันว่า สมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ทรงนิยม  เป็นที่นิยมของนักเลงพระเครื่องว่าเป็นแบบพิมพ์ที่งามที่สุดในบรรดาพระสมเด็จทุกพิมพ์

          ต่อมาเมื่อมีการซ่อมแซมบูรณปฎิสังขรณ์วัดราชนัดดาในเวลาต่อมาอีก ๑๐๐ ปี คือในพ.ศ. ๒๕๐๐  ได้มีผู้พบพระสมเด็จวัดราชนัดดาจำนวนมากบนเพดานพระอุโบสถ จึงเอามาจำหน่ายแจกจ่าย  พระสมเด็จวัดราชนัดดานี้มีแปลกกว่าสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ๋อยู่อย่างหนึ่งคือมีลงรักปิดทองทุกองค์   

          พระสมเด็จวัดราชนัดดานี้ มีคุณภาพทางพุทธคุณเสมอพระสมเด็จวัดระฆัง  เนื่องจากสมเด็จวัดราชนัดดา  สมเด็จพระพุฒาจารย์โต ท่านก็ทำพิธีปลุกเสกเหมือนกัน  ยิ่งกว่านั้น สมเด็จวัดราชนัดดานี้ยังทำพิธีปลุกเสกในวัดพระแก้ว  มีพระเกจิอาจารย์ทางฌานสมาบัติมาร่วมพิธีปลุกเสกถึง  ๑๐๘ องค์  เป็นพิธีหลวงที่ทำตามแบบโบราณครบถ้วน   รูปทรงสวยงาม เนื้อผงมีมวลสารอย่างเดียวกัน  

          หลังจากสร้างวัดราชนัดดาแล้ว พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบกิตติคุณของพระมหาโตว่าเก่งทางสมถวิปัสสนา  แล้วยังเก่งทางเทศนาไพเราะมีสำนวนโวหารเป็นที่ถูกอกถูกใจมหาชน  จึงทรงตั้งให้เป็นพระราชาคณะที่พระธรรมกิติ   แต่่สมเด็จท่านมักท่องเที่ยวธุดงค์ไปตามหัวเมืองต่างๆ จนตลอดรัชกาล จึงตามตัวท่านมารับสัญญาบัตรไม่ได้ 

          จนถึงรัชกาลที่ ๔ พระจอมเกล้าฯ ให้สังฆการีไปตามตัวและนำเข้ามาในวัง  พระราชทานสัญญาบัตรพระธรรมกิติให้   ท่านจึงรับสัญญาบัตรเป็นพระธรรมกิติเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๕  ในขณะที่อายุวัยชรา  ๖๕ ปี  แล้วทรงแต่งต้ังให้เป็นเจ้าอาวาสวัดระฆังโฆษิตาราม  

          สมเด็ท่านถึงพัดยศไปเดินประทักษิณพระอุโบสถ ๓ รอบ  ปากก็บอกว่า

          "โปรดเถิดเจ้าข้าเอ๊ย   ในหลวงท่านตั้งให้ฉันมาเป็นเจ้าอาวาสวัดนี้นะจ๊ะ"

         สมเด็จท่านเป็นเจ้าอธิการวัดระฆังโฆษิตารามมาตั้งแต่ พ.ศ.๒๓๖๗  มาจนถึงวันที่ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๘๕ เป็นเวลานานถึง ๑๘ ปี จนถึงวันดับขันธ์
       

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

          

อุตตริมนุสธรรม ของ สมเด็จพระพุฒาจารย์( โต) ตอน สิ่งที่สมเด็จพุฒาจารย์ฝากไว้

สิ่งที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ฝากไว้

สมเด็จพระพุฒาจารย์ ล่วงลับดับขันธ์แล้ว ๑๒๕ ปะ แต่ยังฝากสิ่งต่างๆ แทนตัวไว้ในโลกนี้ ทั้งที่เป็นรูปธรรม และนามธรรม คือ

๑.รูปปฏิมากร ที่ลูกศิษย์หล่อไว้เคารพกราบไหว้ ประดิษฐานไว้ถึง ๓ วัด คือวัดอินทรวิหาร วัดระฆัง วัดเกศไชโย จังหวัดอ่างทอง

๒.พระเครื่องสมเด็จ คือพระปฏิมากรองค์น้อย ที่นำติดตัวไปเคารพสักการะได้ เพื่ออธิษฐานจิตยึดเอาเป็นที่พึ่งในยามมีภัยได้ทุกข์ ซึ่งย่อมประจักษ์แก่ใจคนเป็นอันมากว่าศักดิ์สิทธิ์จริง มีผู้เล่าไว้มากมาย แม้ข้าพเจ้าเองก็ประสบมาด้วยตนเองหลายครั้งหลายหน จึงไม่มีวิจิกิจฉาในเรื่องนี้

๓.พระคาถา พระปริตร พระสูตร ที่สมเด็จเคยสวด เคยภาวนา เช่น ชินบัญชร ทิพมนต์ไชยมงคล มหาไชยมงคล เป็นต้น บัดนี้มีคนเป็นอันมากเชื่อถือและนำมาสวดกันอยู่ เช่น ชินบัญชรปริตรที่กล่าวว่าพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทอดพระเนตรลงมาจากพระนิพพานวิมานแก้วมาทางบัญชรวิมานแก้ว ลงมาคอยคุ้มครองป้องกัน อภิบาลรักษาผู้ที่เคารพบูชาอยู่

๔.คำเทศนาสั่งสอน ที่คนภายหลังยังจดจำกันได้ เป็นคติชีวิต แม้แต่พระราชาก็ยังต้องเชื่อฟัง

๕.ความประพฤติปฏิบัติ ของท่านตลอดชีวิตอันยาวนาน ย่อมเป็นแบบอย่างของพระสุปฏิปันโน ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติเหมาะ ปฏิบัติควร ปฏิบัติถูกต้องตามพระธรรมวินัยมาจนทุกวันนี้

๖.แบบอย่างการปฏิบัติตนของท่านที่ปรารถนาพระโพธิญาณ เป็นแบบของพระสงฆ์ฝ่ายนิกายโพธิสัตว์มาจนบัดนี้ ใครได้อ่านประวัติของสมเด็จแล้วพากันเลื่อมใสศรัทธามาก อยากปฏิบัติตามเป็นเยี่ยงอย่างความประพฤติปฏิบัติของพระสุปฏิปันโน (ปฏิบัติดี) พระอุชุปฏิปันโน (ปฏิบัติงดงามทุกอิริยาบถ) พระญายะปฏิปันโน (ปฏิบัติด้วยความรู้ตัวทั่วพร้อม) พระสามีจิปฏิปันโน (ปฏิบัติด้วยความจงรักภักดีต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างมอบกายถวายชีวิต) อันเป็นคุณลักษณะของพระอริยสงฆ์มาจนทุกวันนี้

๗.รูปถ่าย รูปวาดจากรูปถ่าย ในท่าต่างๆ มีอยู่หลายแบบ ที่ประชาชนนิยมติดตั้งไว้บูชาตามโรงร้านบ้านเรือน วัดวาอารามต่างๆ มีมากกว่าพระเกจีอาจารย์องค์ใดๆ (เกจิ แปลว่า ยอดเยี่ยม เกจิอาจารย์ แปลว่าอาจารย์ชั้นยอดเยี่ยม)

ในสมัยปัจจุบันนี้ยังนิยมเอารูปของท่านมาทำล็อกเกตห้อยคอหรือติดตั้งไว้ในรถเก๋งส่วนบุคคล รถแท็กซี่ รถเมล์โดยสารทั่วไป บางคนก็เอารูปพระอาจารย์องค์อื่นที่มีรูปร่างคล้ายภาพถ่ายของท่านมาสมมุติเป็นรูปของท่านก็มี ตัวอย่างเช่นรูปพระอาจารย์องค์หนึ่งกำลังสอนศิษย์ ก็เอามาสมมุติว่าเป็นรูปสมเด็จกำลังสอนหนังสือพระปิยมหาราช อันที่จริงไม่ใช่ เพราะเจ้าฟ้านั้นจะต้องสวมพระเกี้ยว (ปิ่นปักพระเกศ) แต่รูปนั้นเป็นเด็กวัดธรรมดา ไม่ใช่รูปเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์

๘.พระพุทธรูป ที่ท่านสร้างไว้ คือพระพุทธรูปปางมารวิชัย วัดพิตเพียน (วัดกุฎีทอง) จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พระมหาพุทธพิมพ์ ในวิหารวัดเกศไชโย จังหวัดอ่างทอง พระศรีอารยเมตไตรย วัดอินทรวิหาร กรุงเทพฯ

๙.รูปหล่อโยมบิดา โยมมารดาของท่าน ในวัดอินทรวิหาร

๑๐.รูปลูกศิษย์ของท่านที่มีชื่อเสียง คือสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ม.จ.ทัด เสนีย์วงศ์) หรือที่รู้จักกันแพร่หลายในนามของพระพุทธบาทปิลันธน์ พระธรรมถาวร (ช่วง จันทโชติ) พระครูธรรมานุกูล (หลวงปู่ภู) ท่านเหล่านี้พลอยมีชื่อเสียง มีรูปถ่าย แพร่หลาย เพราะเป็นลูกศิษย์ของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)

๑๑.คำเทศนาของท่านเบ็ดเตล็ด ที่มีผู้จดจำไว้ นำมาเล่ากันอยู่ในหนังสือที่มีผู้เขียนเล่ากันตามประสาชาวบ้าน ผิดบ้าง ถูกบ้าง ขาดบ้าง เกินบ้าง เปลี่ยนสำนวนไปบ้าง

๑๒.คำเทศนาของท่านที่เป็นหลักฐาน เช่นเทศนาเรื่องนักษัตรแทนเรื่องอริยสัจ ท่านกล่าวถึงเรื่องนักษัตรต่างๆ ต่อดาวนักขัตฤกษ์ในท้องฟ้า ที่โหรแต่โบราณเอามาตั้งชื่อวัน ชื่อเดือน ชื่อปี ชื่อฤกษ์ยาม แสดงว่าท่านมีความรู้อย่างดีในเรื่องนี้ อันที่จริงมีอยู่ในทิพยมนต์ที่ท่านสวด มีชื่อดาวนักขัตฤกษ์เหล่านี้อยู่ ซึ่งพระภิกษุสงฆ์ในสมัยปัจจุบัน ไม่สวดมนต์ทิพยมนต์นี้แล้ว จึงไม่รู้เรื่องนี้

๑๓.*เทศน์แหล่กลอนสวด ที่แต่งเป็นกาพย์ยานี กาพย์ฉบัง กาพย์สุรางคนางค์ ที่ท่านเรียกว่ากลอนสวด นิยมเทศน์กันในสมัยนั้น เช่นแหล่ชูชกที่ท่านแต่งขึ้นไปเทศน์ในงานทำศพอนุภรรยาของสมเด็จเจ้าพระยาบรมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ที่เรียกว่า “แหล่พระยาหายโศก” (ไม่ใช่เพลงพระยาโศกตามสมัยก่อน) แหล่นี้สมเด็จพระยาฯ หัวร่อจนลืมคิดถึงเมียน้อยคนงาม น่าเสียดายที่แหล่กลอนสวดอย่างนี้ไม่มีหลักฐานปรากฏไว้ แต่แสดงว่าพระสงฆ์ในสมัยนั้นท่านไปสวดอภิธรรมในงานศพนั้น ท่านเทศน์แหล่กลอนสวดเป็นทำนองอันเสนาะเพราะพริ้ง ตัวอย่างเช่นกลอนสวดเรื่องพระมาลัย ที่สมเด็จพระสังฆราชมี ท่านแต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๒ แล้วสังให้หัววัดสวดแหล่พระมาลัยต่อมา หรือกลอนสวดเรื่องสังข์ศิลปะชัย ที่พระนั่งเกล้าแต่งจากชาดก หรือกลอนสวดเรื่องพระสุธนมโนราห์ ที่พระนั่งเกล้าฯ ทรงนิพนธ์ขึ้น กลอนสวดหรือกาพย์เหล่านี้ ยังมีหลักฐานปรากฏอยู่จนทุกวันนี้ พึ่งมาเสื่อมความนิยมลงไปในสมัยรัชกาลที่ ๔ เนื่องด้วยไม่ต้องพระราชนิยม การที่พระสวดทำนองเสนาะเหมือนพระร้องเพลงนั้น ท่านว่าเสียสมณสารูป แต่สมเด็จท่านสวดจนพระยาลืมโศกมาแล้ว

* เทศน์ทำนองเสนาะ   สรภัญญะ

(โปรดติดตามตอนต่อไป)